Symbolika liczb

Symbolika liczb – przypisywanie dodatkowej treści i znaczenia liczbom występującym w określonym kontekście kulturowym lub literackim, a nawet naukowym – oprócz ich konkretnej wartości matematycznej. Nierzadko symboliczna wymowa liczby dość daleko odbiega od jej wymiernej wartości.

Często określone znaczenie symboliczne wiąże się z wcześniejszym wystąpieniem danej liczby jako konkretnej wartości w znanej sytuacji (np. 12 apostołów, 12 plemion izraelskich itd. – stąd 12 jako symbol zupełności i zorganizowania). Kiedy indziej znaczenie danej liczby wynika z trudnych obecnie do ustalenia przesłanek kulturowych: sytuacji, których obecnie nie znamy, utartych powiedzeń, a nawet mitów i przesądów. Jednak nierzadko znajomość znaczenia symbolicznego danej liczby jest wręcz konieczna do zrozumienia znaczenia wypowiedzi zawartych w określonym dziele literackim.

Do najbardziej znanych należy symbolika liczb użytych w proroczych objawianiach zawartych w Piśmie Świętym, zwłaszcza w biblijnej Księdze Apokalipsy.

W Polsce toczyły się dyskusje nad symboliką liczby 44 w dramacie Dziady Adama Mickiewicza.

Symbolika liczb rozumiana jako jeden z wyrazów porządku panującego we wszechświecie miała także wpływ na kształtowanie poglądów naukowych, w szczególności w astronomii (np. w pitagorejskiej harmonii sfer rozwijanej jeszcze do czasów Jana Keplera – w jego pracy Harmonices Mundi (Harmonia świata) z 1619 roku).

Czasami symbolika liczb nawiązuje do wyglądu, w jaki są przedstawiane. Przykładowo, w Starożytnym Rzymie liczby wyrażano układem palców, co pozwoliło świętemu Hieronimowi powiązać przypowieść o ziarnie dającym plon trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stukrotny z małżeństwem i dziewictwem. 

Biblijna symbolika liczb

Jakkolwiek w przypadku niektórych liczb spotyka się różne zrozumienie ich znaczenia w Piśmie Świętym, można podać szereg przykładów wyraźnej symboliki liczb w Biblii:

Liczba	Znaczenie symboliczne	Przykłady użycia
1	wyjątkowość, zwłaszcza w odniesieniu do Boga	Pwt 6,4; 2 Krl 19,15
2	potwierdzenie, pewność	Rdz 41,32; Iz 40,2; Hbr 6,18
3	nasilenie, podkreślenie znaczenia	Iz 6,3; Jr 7,4
4	porządek w odniesieniu do spraw ziemskich, powszechność	Rdz 2,10
6	niedoskonałość, niepełność	2 Sm 21,20; Ap 13,18
7	pełnia, całość, doprowadzenie czegoś do końca	Jz 6,2–4,15; Ap 5,1–6
8	doskonałość, nieskończoność, obfitość	Mi 5,5 (5,4, BT)
10	zupełność w odniesieniu do spraw ziemskich	Ap 13,1
12	zupełność, zorganizowanie sług Bożych	Ap 7,5–8; 12,1
40	wskazuje na ważny okres (np. sądu lub kary)	Rdz 7,4; Ez 29,11–12; Mt 4,2
77	nieograniczoność, nieskończoność	Mt 18,22
666	wieloaspektowa, rażąca niedoskonałość, powszechne zło („liczba bestii” i „liczba [upadłego] człowieka”)	Ap 13,18

Numerologia

Systemem wykorzystującym symbolikę jest numerologia, czyli pseudonaukowa metoda wróżenia z liczb (np. z dat lub liczb przypisanych literom).

Symboliczne wykorzystanie literowego zapisu liczb
 

Ponieważ liczby mogą być zapisywane przy pomocy liter, które wówczas pełnią rolę cyfr, jak ma miejsce w systemie rzymskim, staroarabskim i in., lub też kolejnym literom alfabetu można przypisać kolejne liczby, symbolika liczb może być przeniesiona na symbolikę liter i zapisanych nimi słów. Systemy wzajemnego szyfrowania znaczeń cyfr, liczb, liter i wyrazów znajdują zastosowanie w numerologii, a także pokrewnych jej praktykach jak izopsefia lub gematria. Jednym z najbardziej badanych w ten sposób przykładów jest liczba 666 (liczba Bestii), która ma symbolizować Antychrysta. Przy zastosowaniu różnych systemów liczbę tę wywodzono z zapisu imion niektórych cesarzy rzymskich szczególnie prześladujących chrześcijan, a w czasie reformacji i kontrreformacji z nazwisk lub tytułów Lutra i papiestwa^[4]. W tej samej zasadzie dopatrywane jest źródło przesądu związanego z liczbą 17 w kulturze włoskiej, gdyż zapis XVII jest anagramem łacińskiego słowa vixi, tj. "żyłem" rozumianego "nie żyję"^[5].