Symbolika liczb – przypisywanie dodatkowej treści i znaczenia
liczbom występującym w określonym kontekście kulturowym lub literackim, a
nawet naukowym – oprócz ich konkretnej wartości matematycznej.
Nierzadko symboliczna wymowa liczby dość daleko odbiega od jej wymiernej
wartości.
Często określone znaczenie symboliczne wiąże się z wcześniejszym
wystąpieniem danej liczby jako konkretnej wartości w znanej sytuacji
(np. 12 apostołów, 12 plemion izraelskich itd. – stąd 12
jako symbol zupełności i zorganizowania). Kiedy indziej znaczenie danej
liczby wynika z trudnych obecnie do ustalenia przesłanek kulturowych:
sytuacji, których obecnie nie znamy, utartych powiedzeń, a nawet mitów i przesądów.
Jednak nierzadko znajomość znaczenia symbolicznego danej liczby jest
wręcz konieczna do zrozumienia znaczenia wypowiedzi zawartych w
określonym dziele literackim.
Do najbardziej znanych należy symbolika liczb użytych w proroczych objawianiach zawartych w Piśmie Świętym, zwłaszcza w biblijnej Księdze Apokalipsy.
W Polsce toczyły się dyskusje nad symboliką liczby 44 w dramacie Dziady Adama Mickiewicza.
Symbolika liczb rozumiana jako jeden z wyrazów porządku panującego we wszechświecie miała także wpływ na kształtowanie poglądów naukowych, w szczególności w astronomii (np. w pitagorejskiej harmonii sfer rozwijanej jeszcze do czasów Jana Keplera – w jego pracy Harmonices Mundi (Harmonia świata) z 1619 roku).
Czasami symbolika liczb nawiązuje do wyglądu, w jaki są
przedstawiane. Przykładowo, w Starożytnym Rzymie liczby wyrażano układem
palców, co pozwoliło świętemu Hieronimowi powiązać przypowieść o ziarnie dającym plon trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stukrotny z małżeństwem i dziewictwem.
Biblijna symbolika liczb
Jakkolwiek w przypadku niektórych liczb spotyka się różne zrozumienie ich znaczenia w Piśmie Świętym, można podać szereg przykładów wyraźnej symboliki liczb w Biblii:
| Liczba |
Znaczenie symboliczne |
Przykłady użycia |
| 1 |
wyjątkowość, zwłaszcza w odniesieniu do Boga |
Pwt 6,4; 2 Krl 19,15 |
| 2 |
potwierdzenie, pewność |
Rdz 41,32; Iz 40,2; Hbr 6,18 |
| 3 |
nasilenie, podkreślenie znaczenia |
Iz 6,3; Jr 7,4 |
| 4 |
porządek w odniesieniu do spraw ziemskich, powszechność |
Rdz 2,10 |
| 6 |
niedoskonałość, niepełność |
2 Sm 21,20; Ap 13,18 |
| 7 |
pełnia, całość, doprowadzenie czegoś do końca |
Jz 6,2–4,15; Ap 5,1–6 |
| 8 |
doskonałość, nieskończoność, obfitość |
Mi 5,5 (5,4, BT) |
| 10 |
zupełność w odniesieniu do spraw ziemskich |
Ap 13,1 |
| 12 |
zupełność, zorganizowanie sług Bożych |
Ap 7,5–8; 12,1 |
| 40 |
wskazuje na ważny okres (np. sądu lub kary) |
Rdz 7,4; Ez 29,11–12; Mt 4,2 |
| 77 |
nieograniczoność, nieskończoność |
Mt 18,22 |
| 666 |
wieloaspektowa, rażąca niedoskonałość,
powszechne zło („liczba bestii” i „liczba [upadłego] człowieka”) |
Ap 13,18 |
Numerologia
Systemem wykorzystującym symbolikę jest numerologia, czyli pseudonaukowa metoda wróżenia z liczb (np. z dat lub liczb przypisanych literom).
Symboliczne wykorzystanie literowego zapisu liczb
Ponieważ liczby mogą być zapisywane przy pomocy
liter, które wówczas pełnią rolę
cyfr, jak ma miejsce w
systemie rzymskim,
staroarabskim
i in., lub też kolejnym literom alfabetu można przypisać kolejne
liczby, symbolika liczb może być przeniesiona na symbolikę liter i
zapisanych nimi słów. Systemy wzajemnego szyfrowania znaczeń cyfr,
liczb, liter i wyrazów znajdują zastosowanie w
numerologii, a także pokrewnych jej praktykach jak
izopsefia lub
gematria. Jednym z najbardziej badanych w ten sposób przykładów jest liczba 666 (
liczba Bestii), która ma symbolizować
Antychrysta.
Przy zastosowaniu różnych systemów liczbę tę wywodzono z zapisu imion
niektórych cesarzy rzymskich szczególnie prześladujących chrześcijan, a w
czasie
reformacji i
kontrreformacji z nazwisk lub tytułów Lutra i papiestwa
[4]. W tej samej zasadzie dopatrywane jest źródło przesądu związanego z liczbą
17 w kulturze włoskiej, gdyż zapis XVII jest
anagramem łacińskiego słowa
vixi, tj. "żyłem" rozumianego "nie żyję"
[5].